„Obraz w rozwoju komunikacji i mowy u dziecka z autyzmem”
Autyzm to całościowe zaburzenie rozwoju, osoby z autyzmem inaczej czują i myślą w związku z tym inaczej też żyją. Specyficzne funkcjonowanie osób z autyzmem odnosi się do ich: zachowania, emocji, odczuwania otaczającego świata, nawiązywania i podtrzymywania relacji, motywacji i zainteresowań, a także komunikacji z drugim człowiekiem. Praca terapeutyczna nad rozwojem komunikacji i mowy dziecka z autyzmem nie obejmuje wąskiego wycinka dotyczącego umiejętności typowo komunikacyjnych i głosowych lecz odnosi się do wszystkich obszarów jego funkcjonowania. Ogólna sprawność komunikacyjna traktowana jako jeden z głównych procesów poznawczych, umożliwia człowiekowi powiększanie obszaru doświadczeń oraz co za tym idzie rozbudowywanie kolejnych struktur poznawania świata. Kompetencje komunikacyjne możemy zdefiniować jako zdolność posługiwania się zarówno systemem językowym jak i niejęzykowym w interakcjach społecznych .
Etapy rozwoju kompetencji komunikacyjnych dzielimy na:
Zachowania spontaniczne, kiedy to dziecko reaguje na wewnętrzną stymulację lub elementy otoczenia; dorosły interpretuje jego zachowania jako niosące wartość komunikacyjną, należy tu zaliczyć: płacz, krzyk, zachowania gestykulacyjne, mimika.
Zachowania intencjonalne, kiedy to dziecko bawi się zabawką (lub dorosłym jak zabawką), próbuje wywołać zamierzony efekt; dorosły odczytuje właściwie intencje dziecka, gdyż są one wystarczająco czytelne, na tym etapie dzieci kierują ręką, ciałem dorosłego aby uzyskać przedmiot, zachowanie.
Komunikacja intencjonalna, dziecko świadomie kieruje zachowaniem dorosłego; kieruje do niego czytelne (choć niejęzykowe) komunikaty, inicjuje komunikację i często podtrzymuje ją, dziecko potrafi upomnieć się o kontynuowanie zabawy poprzez spojrzenie, umowny gest, wskazuje żądane przedmioty.
Komunikacja symboliczna, dziecko używa słów, gestów lub znaków graficznych w komunikacji skierowanej do dorosłego. Odpowiada na pytania dorosłego (rozumie je), ma świadomość że słowo, obraz, gest mają znaczenie komunikatu i wykorzystuje je świadomie.
Omawiając etapy rozwoju kompetencji komunikacyjnych można zauważyć że dzieci z autyzmem przejawiają często zachowania komunikacyjne z pierwszych dwóch etapów kształtowania się umiejętności porozumiewania. Często wykorzystują zachowania spontaniczne takie jak płacz, krzyk lub reakcje odruchowe, niektóre zatrzymują się na etapie prowadzenia ręki drugiej osoby i mają trudność w samodzielnym wskazaniu pożądanych przedmiotów. Brakuje im możliwości i motywacji do tego żeby zastosować inny rodzaj komunikatów zrozumiałych dla otoczenia.
Przyjęte podstawy diagnostyczne, wśród kryteriów autyzmu wymieniają jakościowe zaburzenia komunikacji, przybierające postać braku umiejętności społecznego wykorzystywania języka, słabej synchronizacji i braku wzajemności w dialogu słownym. Podkreśla się również słabą zmienność ekspresji języka, a także brak emocjonalnej odpowiedzi na werbalne i niewerbalne próby nawiązania kontaktu. Występują trudności w posługiwaniu się różnicami rytmu i akcentów odzwierciedlania modulacji oraz gestami akcentującymi frazy i uzupełniającymi wypowiedź.
Charakterystyczne dla autyzmu problemy w zakresie komunikowania się dotyczą zarówno poziomu niewerbalnego, słownego, semantycznego, jak i rozumienia specyfiki kontekstu stosowania wypowiedzi. Typowy dla autyzmu jest brak skłonności do spontanicznego komunikowania się i brak przejawiania inicjatywy w interakcjach społecznych.
W grupie osób autystycznych są przypadki od całkowitego mutyzmu, braku komunikacji niewerbalnej, przez echolaliczne formy sprawności, mówienie poza kontekstem sytuacyjnym , aż po wypowiedzi pozbawione czynnika emocjonalnego . Odpowiedzią na zmniejszenie tych trudności w aspekcie porozumiewania się jest na pewno komunikacja wspomagająca i alternatywna, stosująca niewerbalne metody na przykład obrazy, stanowiące dodatek bądź substytut mowy. Wskazaniami do stosowania symboli graficznych w rozwijaniu komunikacji dzieci z autyzmem jest na pewno wiedza o tym że: - analizator wzrokowy i pamięć wzrokowa są zazwyczaj silniejsze od innych funkcji,
- dużą trudność osobom z autyzmem sprawia przetwarzanie bodźców słuchowych;
- dzieci autystyczne reagują tylko na bardzo ograniczoną liczbę dostępnych, istotnych informacji sensorycznych w sytuacjach uczenia się, to zjawisko zostało nazwane "nadselektywnością bodźców", wskazując na to, że kiedy dziecko styka się równocześnie z różnorodnymi wskazówkami (bodźcami), to często zwraca uwagę tylko na ich ograniczoną część;
- obraz jest dla osób z autyzmem narzędziem opisującym świat
– myślą obrazami, a nie słowami;
- obraz jest często bardziej zrozumiały niż słowo.
W swojej pracy nad komunikacją opieram się często na systemach graficznych, takich jak:
a) Fotografie, przedmiotów, osób, miejsc;
b) Obrazki;
c) Picture Communication System ( PCS );
d) Pictogram Ideogram Communication ( PIC, piktogramy );
e) Alfabet literowy, sylabowy, literowo-sylabowy;
f) Napisy;
g) Rysunki.
Wymienione symbole mają zadanie rozwijać komunikację niejęzykową, a także wspomagać proces rozwoju komunikacji językowej czyli mowy.
Poniżej przedstawię wybrane sytuacje wykorzystujące obrazy do komunikacji z dzieckiem.
1. Wykorzystywanie zdjęcia dziecka i zdjęć najbliższych osób w licznych sytuacjach komunikacyjnych np. używanie zdjęć dziecka i innych uczestników interakcji, podczas powitania, sprawdzania listy obecności czy wykonywania poszczególnych czynności, oznaczanie rzeczy dzieci ich zdjęciem, symbolem ja, moje lub etykietą z ich imieniem, zadawanie pytań typu: Kto chce będzie dmuchał bańki?, Kto tak teraz włączy płytę? aby dziecko mogło zaistnieć, zgłaszając się i wskazując lub podnosząc do góry swoje zdjęcie.
2. Wprowadzenie podstawowych symboli, oznaczających przedmioty z najbliższego otoczenia, na początku ulubione zabawki, wyposażenie pokoju, pokarmy. Symbolami mogą być rysunki, fotografie, symbole PCS. Istotne jest tutaj indywidualne podejście i poznanie upodobań, preferencji i dotychczasowych doświadczeń dziecka, gdyż nie ma uniwersalnego zasobu pojęć, w który trzeba wyposażyć każdego człowieka. Słowa symbole muszą być dla dziecka na tyle znaczące i atrakcyjne, aby miał dużą motywację do pełnego porozumiewania się ze światem. Wprowadzając kolejne symbole trzeba pamiętać o dostarczaniu dziecku maksimum wiedzy i wrażeń, związanych z jego desygnatem, kształtujemy w ten sposób pierwsze pojęcia.
3. Wprowadzenie symboli w celu struktury dnia, zabawy, poszczególnych zajęć. Przewidywalność którą dzięki temu zapewniamy dziecku wprowadzi duże poczucie bezpieczeństwa, zwiększa się wtedy aktywność dziecka, mniej jest zachowań agresywnych, łatwiej też przestrzegać ustalone reguły.
4. Wprowadzenie tablic do komunikacji do poszczególnych zabaw, gier, zajęć pozwala dziecku aktywnie uczestniczyć w zabawie poprzez wskazywanie obrazu, można wykorzystać tablice komunikacyjne w połączeniu z komunikatorami. 5. Wprowadzenie osobistej pomocy do porozumiewania która ma formę tablicy lub książki komunikacyjnej. Wielkość pomocy, rozmiar poszczególnych symboli oraz sposób ich rozmieszczenia będzie uzależniony od możliwości percepcyjnych i motorycznych dziecka.
6. Wizualizacja zadań o charakterze edukacyjnym, a także złożonych czynności np. samoobsługowych, zapewnia podtrzymanie motywacji do działania i pozwala na kontrolowanie wykonywanej czynności.
7. Wprowadzenie strukturalizacji zadania do wykonania np. pracy domowej – dziecko otrzymuje część znaku po wykonaniu części zadania, gromadzi elementy znaku oznaczającego nagrodę.
8. Wprowadzenie obrazu głoski podczas nauki wymowy poszczególnych dźwięków, wykorzystywanie podpisów do budowania zdań, zadawania pytań.
9. Wprowadzenie książek z symbolami które pozwolą dziecku aktywnie czytać i rozumieć przeczytane informacje.
10. Wprowadzenie symboli graficznych do etykietowania najbliższego otocznia dziecka, zwiększa jego samodzielność i porządkuje otaczający świat.
Korzyści płynące z wprowadzenia obrazu do budowania i rozwijania komunikacji u osób z autyzmem odnoszą się nie tylko do ich zwiększenia umiejętności porozumiewania ale również do wszystkich obszarów funkcjonowania ponieważ:
- czynią świat przewidywalnym poprzez uprzedzenie akcji wizualną informacją, co gwarantuje poczucie bezpieczeństwa;
- dają możliwość komunikowania o swoich potrzebach, lękach, zdarzeniach;
- stanowią wizualizację celu, efektu, która podtrzymuje motywację do działania;
- pozwalają przejść płynnie przez całą czynność;
- zmniejszają liczbę zachowań agresywnych, autoagresywnych i niepożądanych;
- budują w dziecku poczucie sprawstwa i nabywania niezależności;
- zwiększają liczbę osób z którymi może komunikować się osoba z autyzmem;
- stanowią rusztowanie dla mowy i stymulują do komunikacji.
Moje osobiste doświadczenia w pracy z dziećmi z autyzmem wskazują na pozytywną zależność między wprowadzeniem wspomagających metod komunikowania się jakim są między innymi obrazy, a rozwojem komunikacji i mowy tych dzieci. Wykorzystanie tak prostych pomocy i metod gwarantuje ponadto poprawę jakości życia osoby z autyzmem oraz zapewnia rodzinie i najbliższym bezpieczny i mało inwazyjny klucz do świata autyzmu.
Źródła:
1. Grandin T. „Myślenie obrazami”. Warszawa. Wydawnictwo Fraszka Edukacyjna, 2006.
2. Czownicka E. Psychologiczne problemy wczesnego autyzmu dziecięcego, Wydawnictwo WSPS, Warszawa, 1983;
3. Kaczmarek B. L.J. Komunikacja niewerbalna czy niejęzykowa, Opuscula Logopedia, Wydawnictwo UMCS, Lublin, 1993;
4. Markiewicz K, Możliwości komunikacyjne dzieci autystycznych, Wydawnictwo UMCS, Lublin, 2004;
5. Martinsen H., von Tetzchner S. Wprowadzenie do wspomagających i alternatywnych sposobów porozumiewania się. Warszawa, Stowarzyszenie „Mówić bez słów”, 2002
6. Olechnowicz H. Wokół autyzmu. Fakty, skojarzenia, refleksje. Warszawa, WSiP, 2004.
7. Pisula E. Małe dziecko z autyzmem. Gdańsk. GWP, 2005.
8. Piszczek M. Uwagi dotyczące wykorzystania gestykulacji w porozumiewaniu się z dzieckiem upośledzonym umysłowo, [w:] Piszczek M. (red) Metody komunikacji alternatywnej w pracy z osobami niepełnosprawnymi, Wydawnictwo CMPP-P MEN, Warszawa 1997.
9. Smyczek A, Szwiec J., Metodyka nauczania alternatywnych sposobów porozumiewania się i techniki posługiwania się symbolami , [w:] Rewalidacja 1 (7) , 2000.
Autor: mgr Magdalena Tarnawska
Zakaz kopiowania i udostępniania bez zgody autora.
